Giorgio Bernardelli
Những nội dung trong thông điệp đầu tiên của Đức Thánh Cha Lêô XIV được giới thiệu hôm nay tại Vatican: một suy tư toàn diện về “mô hình mới” mà các biến đổi công nghệ đang mang đến cho thế giới hôm nay. Không đủ chỉ đặt ra vài quy tắc: Đức Giáo hoàng kêu gọi phải chất vấn các “độc quyền mới” đang dùng dữ liệu để đè bẹp con người và các nền văn hóa. Chân lý, lao động và việc bảo vệ tự do là những thách đố mang tính quyết định. Với các Kitô hữu: chỉ nơi Đức Giêsu mới có một nhân tính lớn hơn những giới hạn của chúng ta.
Tại Milano, hãng tin AsiaNews nhận định rằng ngay sau khi được bầu chọn, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã giải thích lý do chọn tông hiệu nối tiếp Đức Giáo hoàng Lêô XIII hơn một thế kỷ trước: bởi “những điều mới mẻ” (Rerum novarum) mà Hội Thánh và xã hội hôm nay phải đối diện chính là các biến đổi do trí tuệ nhân tạo mang đến cho đời sống con người và tương quan giữa các dân tộc.
Một năm sau, với thông điệp đầu tiên mang tựa đề Magnifica Humanitas được công bố hôm nay, Đức Thánh Cha trình bày cái nhìn toàn diện của mình về đề tài này: 105 trang suy tư sâu sắc, không tập trung vào các khía cạnh kỹ thuật, cũng không chỉ dừng ở những lời kêu gọi mơ hồ về việc cần đặt ra quy định để kiểm soát quyền lực của các thuật toán.
Bởi như chính phụ đề của văn kiện cho thấy, điều bị đặt vào thế nguy hiểm hôm nay còn lớn hơn rất nhiều: thách đố thật sự là “vẫn là con người”, gìn giữ nguyên lý nền tảng về phẩm giá của mỗi nhân vị — điều mà sức mạnh đáng kinh ngạc của nền khoa học dữ liệu mới đang ngày càng công khai đặt lại vấn đề.
Một quyền lực công nghệ mới
Ngay từ những trang đầu của Magnifica Humanitas, Đức Thánh Cha viết:
“Quyền lực và sự hiện diện khắp nơi của các công nghệ mới đang đan xen vào chính kết cấu của đời sống hằng ngày, định hình các tiến trình quyết định và tác động sâu xa lên trí tưởng tượng tập thể.”
Đó là một tiến trình trong đó “những động lực chính của phát triển là các chủ thể tư nhân, thường mang tính xuyên quốc gia, sở hữu nguồn lực và khả năng can thiệp vượt trên nhiều chính phủ”.
Vì thế, quyền lực công nghệ hôm nay mang một gương mặt “chủ yếu tư nhân”, và do đó “càng khó phân định, quản trị và định hướng về công ích”.
Chính vì thế, Đức Thánh Cha cho rằng Hội Thánh có bổn phận giúp thế giới đối diện với thách đố này bằng ánh sáng của Học thuyết Xã hội Công giáo: các quyền con người đặt nền trên phẩm giá bất khả xâm phạm của nhân vị, công ích, công lý, liên đới và nguyên tắc bổ trợ.
Ngài đặt ra câu hỏi: trong một thế giới nơi các thuật toán có nguy cơ bị sử dụng để xóa bỏ mọi giới hạn, làm sao có thể bảo vệ con người trước các hình thức phi nhân hóa mới — như điều đang xảy ra nơi những cuộc chiến ngày càng tàn khốc, được nuôi dưỡng cả bằng tuyên truyền kỹ thuật số?
Tháp Babel và những bức tường của Nơkhemia
Để định hướng suy tư, Đức Thánh Cha đưa ra hai hình ảnh Kinh Thánh đối nghịch.
Một bên là tháp Babel (St 11,1-9): công trình của con người xây dựng trên kiêu ngạo và tham vọng tự đủ, cuối cùng dẫn tới hỗn loạn.
Đó là sự “tuyệt đối hóa con người và ảo tưởng tự mãn”, một nền văn minh “hy sinh phẩm giá nhân vị cho hiệu quả và muốn chạm tới trời cao mà không cần phúc lành của Thiên Chúa”.
Bài viết nhận định rằng hình ảnh ấy gợi nhớ tới những trào lưu triết học như chủ nghĩa siêu nhân loại (transhumanism) hay hậu nhân loại (posthumanism), vốn đang xuất hiện từ chính các khả thể mới của công nghệ.
Nhưng Kinh Thánh cũng đưa ra một mẫu gương khác: việc tái thiết tường thành Giêrusalem do ông Nơkhemia thực hiện sau thời lưu đày Babylon (Nkm 2–6).
Nơkhemia trước hết ăn chay, cầu nguyện và chuyển cầu cho dân. Sau đó ông không áp đặt giải pháp từ trên xuống nhưng quy tụ các gia đình, trao cho mỗi người một phần tường thành để xây dựng và lắng nghe nỗi sợ hãi của họ.
Từ đó, Đức Thánh Cha kết luận:
“Chọn lựa đầu tiên không phải là nói ‘có’ hay ‘không’ với công nghệ, nhưng là chọn giữa xây Babel hay tái thiết Giêrusalem: giữa một quyền lực muốn thống trị trời cao và một dân tộc, trong sự hiện diện của Thiên Chúa, cùng nhau lao động để tái dựng những bức tường của tình huynh đệ.”
“Định mệnh phổ quát của dữ liệu”
Theo AsiaNews, để vượt qua Babel, điều cần thiết là phải hiểu thật rõ điều đang bị đe dọa.
Chính điều đó được triển khai mạnh mẽ trong chương ba của thông điệp, nơi Đức Thánh Cha phân tích lý do tại sao nhân loại phải “gìn giữ con người” trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Ngài trước tiên nói tới khía cạnh cá nhân trong việc sử dụng AI — một công cụ chắc chắn có thể hữu ích, nhưng chỉ khi người ta biết cảnh giác trước ba nguy cơ:
-
sự dễ dàng của kết quả,
-
ảo tưởng về tính khách quan,
-
và việc mô phỏng giao tiếp con người.
Nếu quên điều ấy, con người sẽ ngày càng “ủy thác quá nhiều” cho máy móc và tìm kiếm các câu trả lời có sẵn, trong khi quên rằng mọi thuật toán đều phản ánh “các tham số văn hóa của những người lập trình ra chúng”.
Tệ hơn nữa, trong một xã hội nghèo nàn các tương quan thật, AI có thể khiến con người “đánh mất chính khát vọng đi tìm tha nhân”.
Nhưng vấn đề còn rộng lớn hơn khi AI được dùng trong đời sống xã hội: các hệ thống tự động được trao quyền quyết định về lao động, tín dụng, khả năng tiếp cận dịch vụ hay uy tín của con người.
Đức Thánh Cha cũng lên án những cách sử dụng “rõ ràng phản nhân bản”, như thao túng thông tin hay xâm phạm đời tư.
Vì thế, ngài khẳng định không đủ chỉ “căn chỉnh” AI theo vài giá trị đạo đức chung chung.
“Không cần một trí tuệ nhân tạo đạo đức hơn, nếu nền đạo đức ấy do một thiểu số quyết định. Điều cần là một nền chính trị hiện diện hơn, biết làm chậm lại khi mọi sự đang tăng tốc, và biết bảo vệ những không gian nơi các cộng đồng vẫn còn có thể tham gia và chất vấn.”
Ngài kêu gọi “giải trừ vũ khí” cho trí tuệ nhân tạo, tách nó khỏi “logic cạnh tranh vũ trang”, không chỉ trong lãnh vực quân sự nhưng cả trong kinh tế và dữ liệu.
Điều đó có nghĩa là phải giải thoát AI khỏi các độc quyền, làm cho nó có thể bị chất vấn và tranh luận, để trao lại nó cho sự đa dạng của các nền văn hóa nhân loại.
Theo bài viết, áp dụng Học thuyết Xã hội Công giáo vào lãnh vực này đồng nghĩa với việc khẳng định rằng nguyên tắc “định mệnh phổ quát của của cải” cũng phải áp dụng cho thế giới dữ liệu.
Đồng thời, tình liên đới đòi buộc phải nhìn nhận “lao động vô hình”, thường bị bóc lột, vốn đang nuôi sống các mô hình thuật toán.
Ba thách đố lớn: chân lý, lao động và tự do
Trong chương bốn, Đức Thánh Cha chỉ ra ba nút thắt đặc biệt quan trọng.
Trước hết là vấn đề “chân lý như một công ích”.
Thông điệp phân tích sâu mối tương quan giữa thông tin và dân chủ, đồng thời nhắc tới Hannah Arendt để cảnh báo rằng chủ nghĩa toàn trị sẽ trở nên cực kỳ nguy hiểm khi người ta không còn phân biệt được thật và giả.
Ngài kêu gọi xây dựng một “hệ sinh thái truyền thông”, nơi chân lý là công ích chứ không phải tài sản của kẻ có quyền lực và mức độ hiện diện cao hơn.
Từ đó phát sinh tầm quan trọng của nền báo chí nghiêm túc — kể cả trong Hội Thánh — cùng với các không gian đối thoại thật sự và vai trò trung tâm của giáo dục, đặc biệt là trường học.
Ngài khuyên không nên quá sớm trao điện thoại thông minh cho trẻ em và nên dạy người trẻ biết “ăn chay khỏi trí tuệ nhân tạo” để tìm lại niềm vui của suy tư và tìm kiếm chân lý.
Thách đố thứ hai là “phẩm giá lao động trong cuộc chuyển đổi kỹ thuật số”.
Đức Thánh Cha cảnh báo rằng các “mô hình lao động mới” không nhất thiết tốt đẹp hơn.
Trước sự tái cấu trúc thế giới sản xuất do AI gây ra, ngài kêu gọi thiết kế “những hệ thống đặt con người ở trung tâm chứ không chỉ chú trọng hiệu suất”.
Ngài nhấn mạnh nhu cầu cấp bách của các chính sách lao động:
“Không đủ chỉ phản ứng khi việc làm biến mất; cần phải chủ động điều hành cuộc chuyển đổi.”
Ngài cũng bày tỏ lo ngại trước những hậu quả trên gia đình và giới trẻ do tình trạng bấp bênh và nhịp sống mất cân bằng giữa lao động, dịch vụ và nghỉ ngơi.
Thách đố thứ ba là tự do con người trong cuộc cách mạng kỹ thuật số.
Tại đây, Đức Thánh Cha đề cập tới những “nô lệ mới” đang âm thầm làm cho các “phép lạ” của AI trở nên khả thi:
hàng triệu người làm công việc vô hình như gắn nhãn dữ liệu, kiểm duyệt nội dung độc hại hay huấn luyện mô hình thuật toán.
Ngài cũng nhắc tới những lao động cực nhọc trong việc khai thác đất hiếm, cũng như những người bị các mạng lưới tội phạm lợi dụng qua internet.
Trong đoạn này, Đức Thánh Cha nhìn nhận rằng trong quá khứ Hội Thánh đã lên án nạn nô lệ quá muộn và xin tha thứ vì điều đó.
Chính vì thế, hôm nay ngài kêu gọi phải tỉnh thức hơn trước một hình thức thực dân mới — thứ thực dân không còn chỉ thống trị thân xác nhưng còn chiếm đoạt dữ liệu và biến đời sống cá nhân thành thông tin có thể khai thác.
Trí tuệ nhân tạo: chiến tranh hay nền văn minh tình thương
Chương năm của thông điệp đặc biệt đề cập tới chiến tranh.
Đức Thánh Cha nhấn mạnh rằng AI không chỉ góp phần phát triển những loại vũ khí ngày càng kinh khủng hơn, nhưng còn dẫn tới việc “bình thường hóa” việc sử dụng bạo lực quân sự.
Sự phi nhân hóa tha nhân do các công cụ này gây ra đang nuôi dưỡng một “chủ nghĩa hiện thực giả tạo”, nơi người ta cam chịu trước logic quyền lực.
“Việc giản lược mọi sự thành các sơ đồ như ‘trước hết là tôi’, ‘bạn-thù’, ‘chúng tôi-các anh’ tạo điều kiện cho những quyết định vô trách nhiệm, phá hủy lòng tin giữa các quốc gia.”
Tuy nhiên, Đức Thánh Cha khẳng định đây không phải là định mệnh không thể thay đổi.
Đối diện nền văn hóa quyền lực đang lan tràn, ngài kêu gọi tái khám phá “nền văn minh tình thương” mà Thánh Giáo hoàng Phaolô VI từng nói tới.
Ngài mời gọi mỗi người góp phần bằng năm bước cụ thể:
-
giải trừ vũ khí cho ngôn từ,
-
xây dựng hòa bình trong công lý,
-
nhìn bằng đôi mắt của các nạn nhân,
-
sống một chủ nghĩa hiện thực lành mạnh,
-
và tái khám phá phương pháp đối thoại.
Trong các quan hệ quốc tế, ngài kêu gọi một nền ngoại giao có khả năng hoạt động cả trong môi trường kỹ thuật số mới, đủ sức thương lượng những quy tắc nhằm bảo vệ dân thường và những người dễ tổn thương nhất.
Thông điệp kết thúc bằng lời nhắn đặc biệt dành cho các Kitô hữu.
Chỉ nơi Đức Giêsu Kitô con người mới tìm thấy câu trả lời thật sự cho khát vọng về “một đời sống viên mãn hơn, ít bị tổn thương và đau khổ hơn” — điều mà một số xu hướng của trí tuệ nhân tạo đang hứa hẹn cách sai lạc.
Bởi chính Đức Giêsu mở ra một con đường khác: không vượt qua con người, nhưng nâng con người lên, và mời gọi chúng ta trở nên “những cộng sự viên trong công trình tạo dựng”, thay vì cam chịu làm khán giả bất lực trước những tiến trình công nghệ đang giới hạn tự do và trách nhiệm của mình.